Bơm trục đứng bị rung, kêu to: nguyên nhân và cách xử lý

Bơm trục đứng bị rung, kêu to thường do 4 nhóm nguyên nhân: bơm chạy sai điểm làm việc (đóng van xả quá nhỏ hoặc chạy vượt lưu lượng), xâm thực ở đường hút, lắp đặt sai (đế không phẳng, ống đè lên bơm, khớp nối lệch) và hỏng cơ khí (ổ bi, cánh, phớt). Cách xử lý nhanh nhất là kiểm tra theo thứ tự từ dễ đến khó: chiều quay và điện áp, đường hút, giá đỡ đường ống, rồi mới tháo bơm. Bài viết dưới đây giúp chủ nhà, thợ và kỹ sư vận hành tự khoanh vùng lỗi trước khi gọi kỹ thuật.

Nhận biết loại rung và tiếng kêu để đoán nguyên nhân

Bơm trục đứng đa tầng cánh có trục dài, nhiều cánh xếp chồng và động cơ đặt trên đỉnh, nên trọng tâm cao hơn bơm trục ngang. Chỉ một lệch nhỏ ở đế hay khớp nối cũng khiến phần đầu động cơ lắc rõ. Trước khi tháo, hãy nghe và quan sát kỹ:

• Tiếng lạo xạo như sỏi lăn trong thân bơm, áp lực đồng hồ dao động: gần như chắc chắn là xâm thực (cavitation) do đường hút thiếu nước hoặc hút quá sâu.
• Rung đều theo tốc độ quay, tăng dần theo thời gian: khớp nối lệch, ổ bi mòn hoặc cánh bị mất cân bằng.
• Tiếng rít kim loại, động cơ nóng nhanh: ổ bi động cơ khô mỡ, trục cọ vào buồng cánh.
• Rung mạnh chỉ ở một dải tần số khi chạy biến tần: cộng hưởng giữa bơm, đế và đường ống.
• Tiếng ù to, áp thấp hơn bình thường: bơm 3 pha quay ngược chiều hoặc mất pha.

Bảng tra nhanh: triệu chứng – nguyên nhân – cách xử lý

Triệu chứng	Nguyên nhân thường gặp	Cách kiểm tra	Cách xử lý
Kêu lạo xạo, kim đồng hồ áp nhảy	Xâm thực: ống hút nhỏ, dài, nhiều co; mực nước bể thấp; lọc rác hút bị nghẹt	Đo vận tốc nước trong ống hút, xem lọc hút, đo độ sâu hút	Tăng cỡ ống hút, giảm co, vệ sinh lọc, đặt bơm ngập dương hoặc nâng mực nước bể
Rung, nóng khi van xả gần đóng	Bơm chạy dưới lưu lượng tối thiểu, nước quẩn trong thân bơm	Xem độ mở van, so áp thực tế với cột áp max của bơm	Mở van để bơm chạy vào vùng làm việc, lắp đường hồi tối thiểu hoặc dùng biến tần
Rung đầu động cơ, bulông chân lỏng	Đế bê tông không phẳng, không có đệm chống rung	Dùng nivo đo mặt đế, thử siết lại bulông	Cân chỉnh lại đế, lót đệm cao su, siết đều chéo
Rung tăng sau khi lắp ống	Đường ống đè, kéo lệch họng bơm; không có giá đỡ	Tháo bulông mặt bích xem ống có tự bật lệch không	Làm giá đỡ ống riêng, lắp khớp nối mềm hai đầu
Áp thấp, ù to, dòng điện cao	Quay ngược chiều, mất pha, lệch áp 3 pha	Đối chiếu mũi tên chiều quay, đo áp và dòng từng pha	Đảo 2 pha, sửa nguồn; lệch áp nên dưới khoảng 2%
Rít kim loại, rung tăng theo tháng	Ổ bi mòn, cánh mòn lệch, trục cong	Nghe ổ bi bằng que nghe, kiểm tra độ rơ trục	Thay ổ bi, cân bằng hoặc thay cánh, kiểm tra trục

Các ngưỡng trong bảng là giá trị tham khảo phổ biến trong kỹ thuật bơm; khi cần độ chính xác cao nên đối chiếu tài liệu của hãng sản xuất.

Ví dụ thực tế: bơm trục đứng 2.2 kW kêu lạo xạo do ống hút quá nhỏ

Một tòa nhà văn phòng dùng bơm HyDroo VX5-12R (2.2 kW, lưu lượng max 8.5 m³/h, cột áp max 89.5 m, họng DN32) hút từ bể ngầm lên két mái. Thợ lắp ống hút đúng bằng cỡ họng bơm DN32, dài 10 m, có 4 co 90°. Sau vài tuần bơm kêu lạo xạo, áp dao động.

Tính vận tốc trong ống hút

• Lưu lượng làm việc thực tế khoảng 6 m³/h = 0,00167 m³/s.
• Tiết diện ống DN32 (lấy đường kính trong gần đúng 32 mm): 3,14 × 0,032² / 4 ≈ 0,000804 m².
• Vận tốc: 0,00167 / 0,000804 ≈ 2,1 m/s, cao hơn nhiều so với mức thường khuyến nghị cho ống hút (khoảng 1–1,5 m/s).

Cách xử lý đã làm

Thay ống hút sang DN50 (tiết diện ≈ 0,00196 m²), vận tốc giảm còn khoảng 0,85 m/s; bỏ bớt 2 co, thêm côn thu lệch (mặt phẳng ở trên để không đọng khí) ngay trước họng hút và vệ sinh rọ hút. Sau khi sửa, tiếng lạo xạo hết, áp đồng hồ ổn định. Bài học: ống hút nên lớn hơn họng hút của bơm ít nhất 1 cỡ, đặc biệt khi hút từ bể ngầm.

Quy trình kiểm tra từ dễ đến khó (làm theo thứ tự)

1. Ngắt điện, kiểm tra bulông chân đế và mặt bích. Lỏng bulông là lỗi rẻ nhất và hay gặp nhất.
2. Kiểm tra chiều quay. Chạy nhấp 1–2 giây, so chiều quạt động cơ với mũi tên trên thân bơm.
3. Đo điện áp, dòng điện từng pha. Dòng cao hơn định mức trên nhãn là dấu hiệu quá tải hoặc kẹt cơ.
4. Kiểm tra đường hút: rọ hút, van một chiều, mực nước bể, rò khí ở mối nối ren.
5. Kiểm tra điểm làm việc: đọc áp xả, so với đường đặc tính để biết bơm đang chạy quá nhỏ hay quá lớn lưu lượng.
6. Kiểm tra giá đỡ đường ống và khớp nối mềm.
7. Cuối cùng mới tháo bơm kiểm tra ổ bi, phớt, cánh và trục.

Chọn đúng bơm để hạn chế rung ngay từ đầu

Rất nhiều ca rung xuất phát từ việc chọn bơm quá lớn rồi bóp van xả. Bơm nên làm việc quanh vùng giữa đường đặc tính. Một số gợi ý từ dòng bơm trục đứng HyDroo:

• HyDroo VX3-15R (1.5 kW, max 4.4 m³/h, max 113 m): hợp nhu cầu lưu lượng nhỏ, cột áp cao như cấp nước nhà cao tầng ít căn hộ hoặc cấp nước cho máy lọc RO. Dùng bơm lớn hơn cho nhu cầu này rất dễ phải bóp van và gây rung.
• HyDroo VX5-12R (2.2 kW, max 8.5 m³/h, max 89.5 m): hợp tòa nhà 10–15 tầng, lưu lượng trung bình.
• HyDroo VX10-15R (5.5 kW, max 14 m³/h, max 171 m, họng DN40): cho hệ cần lưu lượng lớn hơn; với bơm cỡ này nên dùng đế chống rung và khớp nối mềm cả hai đầu.

Nếu nhu cầu nước dao động mạnh trong ngày, cân nhắc hệ tăng áp biến tần để bơm tự giảm tốc thay vì chạy ở lưu lượng quá thấp. Xem thêm cách tính lưu lượng, cột áp trong bài cách chọn bơm trục đứng đa tầng cánh, hoặc tham khảo toàn bộ danh mục bơm trục đứng.

Câu hỏi thường gặp

Bơm trục đứng mới lắp đã rung có phải lỗi của bơm không?

Phần lớn trường hợp là do lắp đặt: đế không phẳng, ống không có giá đỡ, chưa xả hết khí hoặc quay ngược chiều. Hãy kiểm tra các mục này trước khi kết luận bơm lỗi.

Bơm kêu to nhưng vẫn lên nước, có chạy tiếp được không?

Không nên. Xâm thực hoặc ổ bi hỏng kéo dài sẽ làm mòn cánh, hỏng phớt và cháy động cơ, chi phí sửa sẽ cao hơn nhiều so với xử lý sớm.

Chạy biến tần có làm bơm rung hơn không?

Có thể, nếu tần số làm việc trùng tần số cộng hưởng của cụm bơm – đế – ống. Khi đó cài đặt biến tần bỏ qua dải tần số gây rung (skip frequency) và gia cố giá đỡ ống.